Iako su konkurencija i školarine često vrlo visoke, naročito u SAD, vrhunski univerziteti u oba sistema prepoznaju važnost podrške talentovanim studentima iz svih socijalnih slojeva. Gotovo svi vodeći univerziteti imaju program finansijske pomoći
Prestižni univerziteti: Harvard, MIT, Princeton, Standford, Yale, Columbia, Oxford…za mnoge su ambiciozne studente cijeloga svijeta i cilj i san.
U biografijama uspješnih ljudi uvijek se pominje jedan od ovih univeriteta, spekulira se o visokim ciframa školarina, ali se malo razmišlja ko zapravo stoji i ko finansira ove univerzitete.
Većinsko je mišljenje da je riječ o privatnim institucijama u klasičnom smislu riječi – preduzećima savlasnicima i akcionarima koji ostvaruju profit.
Ova percepcija nije skroz pogrešna, ali ne odražava suštinsku prirodu ovih institucija i njihovog finansijskog modela, a time ni izazove i mogućnosti koje pružaju talentovanim i socijalno ugroženim studentima.
Vlasništvo i status univerziteta
Najugledniji univerziteti u Sjedinjenim Državama definišu se kao privatni. Međutim, oni nisu privatni u smislu da imaju vlasnike ili da posluju radi profita. Ovi univerziteti funkcionišu kao neprofitne institucije, sa upravnim odborima koji vode univerzitet u skladu sa obrazovnim i istraživačkim misijama. Dobit koju ostvaruju reinvestiraju u razvoj univerziteta — u naučno istraživanje, infrastrukturu, stipendije i programe podrške studentima. Ovakav model omogućava im da ostanu nezavisni, a istovremeno da imaju stabilne izvore finansiranja putem velikih fondacija i donacija bivših studenata i drugih donatora.
Suprotno tome, najpoznatiji britanski univerziteti poput Oxforda i Cambridgea nisu privatni, već državni univerziteti. Oni su istorijski i pravno dio javnog sistema visokog obrazovanja u Velikoj Britaniji, iako zadržavaju visok nivo autonomije u upravljanju. Finansiraju se kombinacijom državnih sredstava, školarina i privatnih donacija, a njihov status omogućava da budu dostupni široj populaciji.
Prijemni i selekcija
I američki i britanski vrhunski univerziteti su poznati po izuzetno zahtjevnim prijemnim procesima. U SAD se to manifestuje kroz kombinaciju visokih akademskih postignuća, rezultata standardizovanih testova (kao što su SAT ili ACT), ličnih eseja i preporuka.
U Velikoj Britaniji, posebno na Oxfordu i Cambridgeu prijemni proces uključuje polaganje specifičnih prijemnih ispita (kao što su TSA, BMAT ili STEP), kao i intervjue koji imaju za cilj da procjene intelektualni potencijal kandidata.
Podrška talentovanim i socijalno ugroženim studentima
Iako su konkurencija i školarine često vrlo visoke, naročito u SAD, vrhunski univerziteti u oba sistema prepoznaju važnost podrške talentovanim studentima iz svih socijalnih slojeva.
U SAD, gotovo svi vodeći univerziteti imaju program finansijske pomoći bazirane na potrebama (need-based aid) i/ili meritokratske stipendije koje omogućavaju pristup studentima iz siromašnijih porodica. Na primjer, Harvard ima politiku da studenti iz porodica sa prihodima ispod određenog praga mogu studirati besplatno ili uz minimalne troškove.
Slično, Oxford i Cambridge nude bursary – pomoć studentima koja se ne vraća i stipendije koje pomažu studentima sa ograničenim finansijskim mogućnostima.
Pored toga, postoje fondovi i programi koji podstiču pristup visokom obrazovanju studentima iz socijalno ugroženih sredina ili iz škola sa slabijim resursima.
Finansiranje i školarine
Američke školarine su prilično visoke, često među najvišima u svijetu, ali postoji i razvijen sistem studentskih kredita koji omogućava studentima da finansiraju školovanje, a zatim kredite otplaćuju po diplomiranju i zaposlenju, često uz određene povoljnosti u otplati. Mada, nekad i to bude vrlo nezgodno i za neke intelektualce teško, pogotovu na početku karijere…
U SAD:
- Harvard University: Školarina oko 60.000 USD godišnje, ali postoji širok spektar finansijske pomoći i kredita.
- Stanford University: Školarina oko 68.000 USD godišnje, sa jakim need-based aid programima.
- MIT: Slično kao Harvard, oko 62.000 USD godišnje, uz značajnu finansijsku podršku.
U Velikoj Britaniji:
- Univerzitet Oxford i Univerzitet Cambridge: Školarine za domaće studente oko 9.250 – 9.500 funti godišnje, dok međunarodni studenti plaćaju od 27.000 do 42.000 funti, zavisno od programa.
Finansiranje uključuje državne zajmove za domaće studente koje studenti počinju da otplaćuju nakon završetka studija i postizanja određenog nivoa prihoda, kao i različite oblike stipendija.
Dakle, da razjasnimo: vrhunski američki univerziteti nisu privatne kompanije sa vlasnicima, iako se definišu kao privatni, već neprofitne institucije sa misijom obrazovanja i istraživanja, finansirane kroz školarine, donacije i fondacije. S druge strane, najprestižniji britanski univerziteti su javne, državno finansirane institucije sa visokim standardima za pristup i podršku. Oba sistema prepoznaju da kvalitetno obrazovanje mora biti dostupno talentima iz svih slojeva društva, što se ogleda u brojnim programima finansijske pomoći, stipendijama i sistemima studentskog kreditiranja.
ako da iluzija o vlasništvu i profitnom karakteru vrhunskih univerziteta zapravo nije tačna i na neki način ometa razumijevanje pravih vrijednosti i izazova ovih institucija. Mada ocjena da su školarine veoma visoke, pogotovu na američkim prestižnim (prema Šangajskoj listi i najboljim svjetskim) univerzitetima – ne može da se negira…
Profesorske plate, beneficije, mogućnosti
Prosječna plata profesora na prestižnim američkim univerzitetima varira u zavisnosti od akademskog ranga (asistent, vanredni profesor, redovni profesor), oblasti studija (npr. inženjering, pravo, ekonomija, humanističke nauke) i staža. Međutim, mogu se dati okvirne brojke zasnovane na podacima američkih istraživanja i izvještaja o platama sa tih univerziteta.
Približne godišnje bruto plate (2024):
Akademski rang – Prosečna plata (USD):
- Asistent profesor: $110.000 – $150.000
- Vanredni profesor: $140.000 – $180.000
- Redovni profesor: $200.000 – $300.000+
Konkretni primjeri:
- Harvard: Redovni profesori zarađuju oko $250.000 do $300.000, u zavisnosti od odsjeka.
- MIT: Plate u tehničkim i STEM oblastima mogu ići i preko $300.000, naročito za iskusne profesore u inženjeringu i kompjuterskim naukama.
- Stanford: Slične brojke kao MIT, uz dodatke za istraživačke grantove i učešće u industrijskim projektima.
- Yale i Princetone: Plate redovnih profesora su u prosjeku $220.000 – $270.000.
Dodatne beneficije:
- Pristup fondovima za istraživanje
- Subvencionisani stanovi (npr. Stanford nudi stanovanje po nižim cijenama)
- Sredstva za profesionalni razvoj
- Pristup profitabilnim savetima, komitetima i odborima
- Mogućnost konsultantskog rada (naročito na MIT-u i Stenfordu)
Inače, plate profesora društvenih nauka (npr. sociologija, psihologija, političke nauke, ekonomija — s tim da je ekonomija često izuzetak) na elitnim američkim univerzitetima su generalno niže nego u STEM (nauka, tehnologija, inženjering, matematika) i poslovnim školama, ali su i dalje vrlo visoke u poređenju s nacionalnim prosjekom.
Godišnje bruto plate za profesore društvenih nauka:
- Asistent profesor: $95.000 – $135.000
- Vanredni profesor: $125.000 – $160.000
- Redovni profesor: $170.000 – $220.000
Redovni profesori ekonomije na ovim univerzitetima često zarađuju $250.000 – $400.000, a ponekad i više ako rade u poslovnim školama ili kao konsultanti.
